Gözdən uzaq, könülə yaxın şəhər: Neft Daşları - Fotoreportaj

İnsan yaranışdan belədir - bəzi ünvanlar onu səsləyir, bəzən isə özün ünvana doğru gedirsən. Neft Daşları məni çoxdan səsləyən bir ünvan, bir məkan, bir şəhər… bəlkə bir dünya idi. Gözəl bir ifadə var: “Arzularınızda ehtiyatlı olun, onlar çin ola bilər”.
Gün gəldi, istəyim gerçəyə çevrildi. Həm də istədiyimdən daha da artıq bir formada: Möcüzələr Adasına - Neft Daşlarına səfərim ölkənin say-seçmə rəssamları ilə birlikdə idi.
 
Nəinki müstəqillik, heç Sovet dövrünün incəsənət aləmində belə bir layihə həyata keçirilməmişdi. Birdən-birə Neft Daşları kimi  strateji bir obyektə bu qədər sənətçinin təşrif buyurması sözün həqiqi mənasında mədəni şok, mədəni hadisə idi! Və mən bu hadisənin tam göbəyində yer tutanlardan biri oldum.
 
Sovet dövründə o zamanın böyük fırça ustaları - Tahir Salahov, Maral Rəhmanzadə, Mikayıl Abdullayev kimi bir neçə görkəmli rəssamımız fərdi qaydada dəmir dayaqlar üzərində qurulmuş qəhrəmanlar şəhərini ziyarət etmişdilər. Lakin onlardan sonrakı illərdə, həm də toplum şəkildə ilk dəfə idi ki, belə bir səfər təşkil olunmuşdu. 

Rəssamların, eləcə də mənim missiyamın səbəbi bəlli idi: gördüklərimizi GÖSTƏRMƏK! Beynimdəki fikir yalnız dəmir platformaları, estakadaları və Xəzəri çəkmək deyildi. Mən bu möcüzənin içində yaşayan insanları, onların gündəlik həyatını, zəhmətini, həsrətini, emosiyasını və ən başlıcası öz işindən həzz alan insanların təbəssümünü göstərmək istəyirdim.

Əvvəlcə bizi səmimiyyətlə qarşılayan SOCAR ailəsinə təşəkkürümü bildirirəm. Hələ gəmini tərk etməmiş hiss olunurdu ki, bura gələn qonaqları ilk növbədə hörmət və izzət gözləyir. 

Açığı, yolun iki saatdan çox çəkəcəyini bilmirdim. İlk saat maraqlı keçdi, ikinci saatda isə Xəzər məni öz "imtahanına" saldı. Dalğalar bir az şıltaqlaşdı, mənim də ürəyim onlarla birlikdə rəqs etməyə başladı. O an anladım ki, Xəzər hər gələnə əvvəlcə öz xarakterini göstərir.

Neft Daşlarına çatanda Sovet dövründən qalan binalardan birində yerləşdik. Bu divarlar yarım əsrdən çoxdur minlərlə neftçinin, mühəndisin və qonağın hekayəsinə şahidlik edib. 

Axşam yeməyində isə növbəti reallğı anladım - insanlar burada sanki səni çoxdan tanıyırmış kimi qarşılayırlar. Hər sualına səbrlə cavab verir, hər addımında kömək etməyə çalışırlar. Bir neçə saatdan sonra artıq özümü qonaq yox, bu şəhərin kiçik bir sakini kimi hiss edirdim.

Sonra “küçələrə” çıxdım...

Əslində bura "küçə" deyəndə adamın dodağı qaçır. Çünki burada əslində küçə yoxdur - yollar var! O yollar da asfaltın yox, dənizin imkan verdiyi yerlərdə dəmir estakadalar üstündə salınıb. Bu küçələr, bu yollar onlarla, bəlkə də yüzlərlə kilometr məsafədə bir-birinə bağlanır. Əsası 1949-cu ildə qoyulmuş ada! Şəhər! Məncə isə yeni bir DÜNYA! 
Bu inanılmaz layihə Azərbaycan geoloqlarının, mühəndislərinin və neftçilərinin fədakar əməyi nəticəsində ərsəyə gəlib. 
Neft Daşlarının tarixində adı hörmətlə çəkilən neftçilərdən biri də Ağa Qurban oğlu Əliyevdir. Bu gün dənizin ortasında mövcud olan yeganə şəhər sanki həmin insanların özlərinə ucaldılan bir abidədir. 

Heyrətimə səbəb olan məqamlardan  biri də Xəzərin ortasında salınan yaşıllıq, əkilən və qulluq edilən ağaclar, yəni kiçik də olsa, burada yaradılan vahə oldu. 

Dənizin ortasında ağac?

Sonra öyrəndim ki, ilk neftçilər hər dəfə qurudan qayıdanda bura ciblərində bir ovuc torpaq gətirirmişlər. O torpaqdan əvvəl kiçik dibçəklərdə gül əkib otaqlarını bəzəyiblər, sonra isə platformalarda ağaclar və güllər əkiblər. Dənizin ortasında bir ovuc torpaqdan bağ salmaq!.. Məncə, Neft Daşlarının ən böyük möcüzələrindən biri də elə budur. İnsanlar burada enerji hasil etməklə bərabər, həm də özləri bu yerləri əsl enerji mənbəyinə çevriliblər. Su üzərində qurulan məkana həyat veriblər. 

İlk gecə mənə "Sabah günəşin doğuşunu mütləq izlə" dedilər. Həmin gecə həyəcanımdan demək olar ki, yata bilmədim.

Səhər saat beş. Binadan çıxdım. Ətrafda kimsə yox. Dalğalar estakadaların dəmir ayaqlarına dəyib qəribə musiqi bəstələyirdi. Doğrusu həyacanlı idim. O səslər valehedici qədər də vahiməli idi.

Sonra üfüqdə nazik narıncı xətt göründü.

Və günəş Xəzərin içindən yavaş-yavaş doğmağa başladı. O an vaxt dayandı.

İş başlamışdı, insanlar öz işinə gedirdi, mən isə həmin mənzərədən gözümü çəkə bilmirdim. Düşündüm ki, burada günəş sadəcə yeni gün deyil. Məncə, hər dəfə doğan günəş insanlara, bəşəriyyətə yeni bir inam, yaşama sevgisi gətirir. Bu sevgini ilk dəfə burada - Neft Daşlarında əyani şəkildə hiss etdim. 

Elə o gündən sonra hər səhər saat beşdə oyanmağa başladım. Dəniz məni "səhərbaz" etmişdi. 

Rəssamların etüdlərinə baxmaq isə tamam başqa aləm idi. Mənim obyektivdə gördüyüm mənzərə onların fırçası ilə ilə kətan üzərində dil açıb danışırdı. Kənar seyrçiyə elə gələ bilər ki, hər rəssam Neft Daşlarına eyni gözlə baxır. Amma baxış ayrı, naxış ayrı! 

Qəribə görünə bilər, amma bu “SOCART” Layihəsinin müəllifi, rəhbəri və təşkilatçısı ömrünü incəsənətə həsr etmiş sənətşünas və yaxud rəssam deyil, ölkədə kifayət qədər sayılıb seçilən media insanı, bir jurnalistdir. Adam artıq neçə illərdir ki, sənətin - incə sənətin içindədir, rəssamlarla saysız-hesabsız maraqlı, ən əsası isə orijinal ideyaları həyata keçirir. 

Şakir Eminbəyli. İncəsənət aləmində özünə cığır açmış “.ART Zone” layihəsinin qurucusu. Azad rəssam ruhlu bu insan 
ilə söhbətdən bəlli oldu ki, “SOCART" ideyası bir il əvvəl yaranıbmış. Düz bir il ərzində effektiv danışıqlar sayəsində o, bu layihəni SOCAR rəhbərliyi ilə razılaşdıra və həyata keçirə bilib. Neft Daşlarında keçirdiyimiz günlər onun nə qədər praqmatik və doğru yol seçdiyini göstərdi. İnanıram ki, "SOCART" gələcəkdə Azərbaycanın tanınan sənət brendlərindən birinə çevriləcək.

Səfər zamanı Neft Daşlarının təməlində duran yeddi batırılmış gəminin tarixini də öyrəndim. 1950-ci illərdə ilk mütəxəssislər həmin gəmilərdə yaşayır, işləyir, sonradan isə bu gəmilər dalğaqıran kimi istifadə olunurdu. Deməli, Neft Daşlarının ilk küçələri, ilk yataqxanaları və ilk evləri elə həmin gəmilər idi. Bu şəhərin bünövrəsində təkcə dəmir yox, insanların əzmi və dənizlə dostluğu dayanır.

Bir gün Dərin Qazma Trestinə getməli idik. Təhlükəsizlik qaydalarına uyğun xüsusi geyimlərimizi geyindik. Mən isə heç fərqinə varmadan özümə kiçik ölçülü ayaqqabı götürmüşdüm. İlk addımlardan başa düşdüm ki, bu ayaqqabı ilə nə gəzmək olacaqdı, nə də şəkil çəkmək. Halımı görən gəmi kapitanı gülümsəyərək ayaqqabılarını çıxarıb mənə uzatdı: "Geyin". 44 ölçü... Bir anlıq ayaqqabılara baxıb fikirləşdim ki, yəqin bunların içində mən yox, mənimlə birlikdə iki-üç xatirəm də gəzəcək. Geyindim.

İlk addımlarda ayaqlarım ayaqqabının içində az qala ayrıca ekskursiyaya çıxmışdı. Sonra isə öyrəşdim. Hətta düşündüm ki, bəzən böyük ayaqqabı böyük problemi həll edir. O gün anladım ki, Neft Daşlarında təkcə insanlar yox, ayaqqabılar da ehtiyac olanda köməyə gəlir.

Foto çəkərkən ən çox eşitdiyimiz cümlə isə bu idi: "Burada şəkil çəkmək olmaz".

Neft Daşları strateji obyekt olduğundan bu, tamamilə başadüşülən idi. Amma hər dəfə bu sözləri eşidəndə Şakir müəllimin reaksiyasını görməyə dəyərdi. O, elə ürəklə və emosional şəkildə məsələyə qoşulurdu ki, bir anlıq elə bilirdin indicə qızğın mübahisə başlayacaq. Əslində isə bütün bu həyəcanın səbəbi bir idi: qonaqların rahat işləməsi. O, hər şeyi izah edir, lazımi icazələri dəqiqləşdirir və işi sonuna qədər aparırdı. Bir neçə dəqiqə sonra gərginlik yerini təbəssümə verirdi.

Sonradan başa düşdüm ki, onun bu emosional reaksiyalarının arxasında əsəb yox, işinə, qonaqlara və üzərinə düşən məsuliyyətə olan böyük hörmət dayanırdı. Düşünürəm ki, illər keçsə də, Neft Daşlarını xatırlayanda gözümün önünə gələcək ilk səhnələrdən biri də məhz bu anlar olacaq. Çünki bəzən bir insanın səmimiyyəti bütöv bir səfərin ən isti xatirəsinə çevrilir.

Helikopter meydançasına qalxanda gənc bir neftçi uzaqda balıq tutan qayığa baxıb sakitcə dedi: "Xoşbəxt adamdır... Balığını tutacaq, axşam evinə gedəcək..."

O cümlə bütün səfərin ən ağır cümləsi idi.

O an başa düşdüm ki, burada ən ağır yük neft deyil.

Həsrətdir.

Burada dənizlə quru arasında sadəcə məsafə yoxdur. Burada ailə ilə iş arasında qurulan görünməz bir səbr körpüsü var.

Ən çox isə insanları sevdim.

Gənclərin çoxluğu sevindirirdi. Deməli, bu böyük məktəbin davamçıları var. Yaşlı neftçilər isə ömürlərinin otuz, qırx ilini bu platformalara bağlayıblar. Amma üzlərində yorğunluqdan çox təbəssüm var. Hər addımda səni çaya dəvət edir, söhbətlərinə şərik olurlar.

Çörək sexində Elçin bəylə tanış oldum.

Düz 34 ildir ki, Neft Daşlarında çalışır. Bu isə artıq bir iş yeri deyil, bütöv bir ömür deməkdir. Sobadan yenicə çıxmış isti çörək kimi ürəyi də isti, sözü də isti, gülüşü də isti idi. Onunla söhbət etdikcə hiss edirdim ki, insan bəzən ömrünü bir məkana sərf etmir, əksinə, həmin məkan onun ömrünün bir parçasına çevrilir.

O çörəyin qoxusu, təzə dəmlənmiş çayın dadı, Xəzərin duzlu küləyi və insanların səmimiyyəti yaddaşıma bir ömürlük həkk olundu. Mən Neft Daşlarından yalnız fotolarla yox, bu hisslərlə də qayıtdım.

Bəzən bir şəhəri binaları ilə xatırlayırsan. Bəzən küçələri ilə. Mən isə Neft Daşlarını insanları ilə xatırlayacağam. Çünki Xəzərin ortasında qurulan ən böyük möcüzə platformalar deyilmiş. Ən böyük möcüzə orada yaşayan, işləyən və dənizin ortasında, onun bütün şıltaqlıqlarına rəğmən həyata bu cür gülümsəməyi bacaran insanlarmış.

Amira Süleyman
Azərbaycan Fotoqrafları Birliyinin sədri